बिचार

बिजोग भो बैद्य बा !

बिहिबार, ३० बैशाख २०७३ गते मा प्रकाशित

Baidya Prachanda

एन पौडेल

प्रचण्डले क्रान्तिका कार्यभार पूरा नभइ हतियार बिसाउने अपराध गरिने छैन भन्ने वाक्यांश जनयुद्ध पूर्व बसेको केन्द्रीय समितिको बैठकको दस्तावेजमा उल्लेख गरेका छन् । तर, अहिलेपनि भन्दै छन्ः क्रान्तिका कार्यभार पूरा भएका छैनन्, राज्यसत्ता प्रतिक्रान्तिकारी छ । त्यसो हो भने हतियार विसाउने अपराध किन गरेको ? प्रचण्डले हजार तर्क गर्लान । तर, तर्क आफैंमा उत्तर होइन ।

मोहन बैद्य उमेरले ७० का भए । खराब स्वाश्थ्य र शारिरीक बनोटका कारण उनी उमेरभन्दा बुढो देखिन्छन् । त्यसैले उनलाई सामान्यतया बैद्य बा भनेर पुकारिन्छ कार्यकर्तामाझ । उमेर छइन्जेल बाउआमाले छोराछोरीलाई ओत दिन्छन् । खाइनखाइ हुर्काउछन् । जब छोराछोरी हुर्कन्छन् । लाखापाखा लाग्छन् । बाआमा एक्लै हुन्छन् । अहिले बैद्य बाको हालत झण्डैझण्डै त्यस्तै छ ।

प्रचण्ड र बैद्यको सम्बन्ध

मोहन बैद्यले कांध नथापेको भए पुष्पकमल दाहाल विश्वासमै सिमित हुने थिए सायद । ४० को दशकमा नेकपा मसालले प्रहरी चौकीमाथि धावा बोल्यो । उपत्यका आसपासका चौकीमा निशाना सांध्दा मसाललाई नराम्रो धक्का लाग्यो । कैयौं कार्यकर्ता पक्राउ परे । बहश महिनौ चल्यो । अन्ततः सेक्टर काण्ड नाम दिइएको सो कारवाही हतारोमा गरिएको निष्कर्ष निकालियो । बैद्यले आफुसहित सबैको एक तह घटुवा गरिदिए । सोझो मार प¥यो सिपी गजुरेललाई । युवा पुस्ताका टाठाबाठा पुष्कममल दाहाल विश्वास महामन्त्री बनाइए । बैद्यले उनमा विशिष्ट क्षमता देखेका थिए । त्यसैले लिफ्टिङ गरिदिए । दाहालको विश्वास सशस्त्र संर्घषमा थियो । उनलाई कताकता विश्वास नाम ओझपूर्ण छैन भन्ने लाग्यो । गजुरेल आफुलाई प्रचण्ड भन्न रुचाउंथे । यो नाममा दम छ भन्ने दाहाललाई लाग्यो । मुखैको महामन्त्री त दाहालले छिनेकै थिए, नामपनि लगिदिए । अहिले प्रचण्डको भिन्दै ओझ छ । गजुरेलको गौरब समाप्तप्राय भएको छ । प्रचण्डलाई युद्धको कमाण्ड गर्न सहज थिएन ।

आफुभन्दा बरिष्ठ र सहकर्मीलाई कमाण्ड गर्नु चुनौतिपूर्ण हुने नै भयो । बैद्यले साथ दिए । बैद्यले नै कांध थापिदिएपछि अरुको केही जोर चलेन । हुंदाहुंदा युद्धकालको मध्यमा प्रचण्डपथको अवधारणा ल्याइयो । बैद्यले दिलोज्यान दिएर प्रचण्डपथको वकालत गरे । शान्तिप्रक्रियाको पूर्व सन्ध्यामा बैद्य र गजुरेल भारतमा पक्राउ परे । बैद्यको अनुपश्थितिमा यता शान्तिप्रक्रिया शुरु भयो । संविधानसभा निर्वाचनको पूर्वसन्ध्यामा बैद्य र गजुरेल जेजबाट छुटे । त्यतिन्जेल बैद्यको मनमा चिसो पसिसकेको थियो । क्रान्तिमाथि गम्भीर धक्का लागेको उनको बुझाइ थियो । जुन क्रमशः व्यक्त हुंदै गयो । प्रचण्डले जे भनेर युद्धको कमाण्ड गरेका थिए, त्यसको एक छेउपनि नभेटिदै शान्तिप्रक्रिया शुरु भइसकेको थियो । आफैंले बनाएको प्रचण्डसंग बैद्यले तीन बर्षअघि सम्बन्धविच्छेद गरेका थिए ।

बैद्यलाई थापा, गजुरेल र चन्दको साथ

बैद्यले प्रचण्डलाई बाली भित्र्याउने बेलामा छोडे । सायद, प्रचण्डसंगै रहेको भए उनलाई भौतिक सुखसयलको कुनै कमी हुने थिएन । उनको बोलि थोरबहुत चल्थ्यो नै । तर, उनी यसका लागि सिमित हुन चाहेनन् । क्रान्ति पूरा गर्ने धोको उनमा छदै थियो । क्रान्तिका बारेमा उनको प्रशस्तै अध्ययन थियो । उनी जेल पर्नुपूर्वसम्म माओवादीले छोटै अवधिमा राम्रै आकार लिइसकेको थियो । तर, युद्ध पेचिलो भइसकेको थिएन । माओवादी युद्धको वास्तविक कठिनाइ भोग्ने बेलामा बैद्य जेलमा थिए । त्यसैले बैद्यलाई युद्धको उतिसारो व्यवहारिक ज्ञान हुन पाएन । उनलाई लागिरहन्थ्यो प्रचण्डले हतार नगरेको भए केही हुन्थ्यो । जेलबाट छुटेपछि प्रचण्डले टुटाएको क्रान्तिको डोरी जोड्न चाहन्थे । प्रचण्ड राजि भएनन् । उनलाई साथ दिनलाई थापा, गजुरेल र चन्दको हानथाप शुरु भयो । भलै, स्वार्थ साझा थिएन । थापा र प्रचण्ड समकालिन हुन् । एउटै विस्तारामा एउटै शिरक ओढेर उनीहरुले माक्र्सवादको अध्यनन गरेका थिए । युद्धकालसम्म बादलका रुपमा रामबहादुर थापाको गर्जन गजबको थियो । मधुर स्वरमा उनले खुलामञ्चमा दिएको अभिव्यक्तिले नारायणहिटी थर्काइदिएको थियो । वार्तामा आउंदा उनले नेपालरुपी फुलबारी गोबरले पुरिएकोले आफु गोबर सोर्हन विदेशको पढाइ छोडेर आएको मार्मिक अभिव्यक्ति दिएका थिए । शान्तिप्रक्रिया शुरु भइसकेपछि उनी गर्जिनेमात्र तर पानी पार्न नसक्ने बादलजस्तै फिक्का सावित भए । प्रचण्डले भने अन्तराष्ट्रिय उचांइ लिंदै गए । व्यक्तित्वको यो भारी अन्तरले थापा प्रचण्डसंग टाढिए । प्रचण्ड वास्तवमै प्रतिक्रान्ति थिए भने उनैसंग एकता गर्न थापा किन अग्रसर भए ? यसको उत्तर थापाका लागि कठीन छ । प्रचण्ड सच्चिएर एकता हुन लागेको होइन ।

प्रचण्डले आफुले चाहेको कोर्श पूरा गरेपछि एकता हुन लागेको हो । थापाले प्रचण्डसंग सम्बन्ध विच्छेद गर्दा प्रचण्ड प्रतिक्रान्तिको शुरुवाति दिनमा थिए । अहिले थापाले देखेको प्रतिक्रान्ति सम्पन्न भइसकेको छ । लगत्तै प्रचण्डकै नेतृत्वमा एकता हुंदैछ । थप भनिरहनै परेन । सिपी गजुरेलसंग प्रचण्डको पूरानै रिसिइवी छ । आफुभन्दा कनिष्ठलाई क्रान्तिनायक मान्न उनी दुई दशक बाध्य भए । शान्तिप्रक्रियामा आइसकेपछि गजुरेल लाभका पदबाट बञ्चित पारिए । प्रचण्डले गजुरेलजस्तो बरिष्ठ नेतालाई उपेक्षा गरेर मानमर्दन गरेकै हुन् । मानमर्दन कसलाई पाच्य हुन्छ र ? गजुरेल प्रचण्डप्रति खनिए । हुंदाहुंदा गजुरेललाई माओवादीभित्र गाली शिरोमणिका रुपमा चिनिन थालियो ।

अहिले बैद्यलाई प्रचण्डसंग टाढा राख्न गजुरेल लागिपरेका छन् । नेत्रविक्रम चन्द युद्धकालमा प्रचण्डको सचिवालयमा बसे । आधार इलाकामा उनले प्रचण्डलाई जे भन्यो त्यहीं पु¥याइदिए । मेसमा दिनहुं खशी काटिन्थे । फ्रायडियन दर्शनमा छोरा जहिलेपनि बाउप्रति इस्यालु हुन्छ । राजनीतिक हेडक्वार्टर प्रचण्डप्रति चन्द त्यसैगरी इस्यालु बन्दै गए । उनको दिमागमा प्रचण्डजस्तै बन्ने महत्वांकाक्षा गढ्यो । हाउभाउ उस्तै देखाउन थाले । प्रचण्डसंग राजनीतिक कौशल सिके । प्रचण्डलाई ड्यामेज नगरि प्रचण्डजस्तै बन्न नसकिने उनले राम्रैसंग बुझेका थिए । युवावयका चन्दलाई प्रचण्डजस्तै सानै उमेरमा नेतृत्व उम्क्याउनु थियो । उनले भ¥याङ बनाएः थापा र बैद्यलाई । बैद्यले २ वर्षसम्मपनि केही गर्न नसकेको भन्दै बेग्लै पार्टी बनाए । अहिले पार्टी बनाएको २ बर्ष भइसक्यो, चन्दले के गरे ? उत्तर छैन ।

को के ?

प्रचण्डले क्रान्तिका कार्यभार पूरा नभइ हतियार बिसाउने अपराध गरिने छैन भन्ने वाक्यांश जनयुद्ध पूर्व बसेको केन्द्रीय समितिको बैठकको दस्तावेजमा उल्लेख गरेका छन् । तर, अहिलेपनि भन्दै छन्ः क्रान्तिका कार्यभार पूरा भएका छैनन्, राज्यसत्ता प्रतिक्रान्तिकारी छ । त्यसो हो भने हतियार विसाउने अपराध किन गरेको ? प्रचण्डले हजार तर्क गर्लान । तर, तर्क आफैंमा उत्तर होइन । थापाले प्रचण्डलाई प्रतिक्रान्तिकारी र धोकेबाज घोषणा गरेको तीन बर्ष पूरा हुंदैछ । तर, थापा प्रचण्डलाई नेता मान्ने ठाऊंमा आउंदैछन् । तसर्थ थापाको नैतिक धरातल कमजोर भएको छ ।

नेत्रविक्रम चन्दको नियतमा औंला उठाउन सकिन्छ । निष्कर्ष निकाल्न हतार हुन्छ । छनक उनको राम्रो छैन । तर, उनी परीक्षण हुन बांकी छन् । माओवादी आन्दोलनको हिशाव गर्दा बैद्य नै निष्ठावान हुन् । उनी चलायमान नेतृत्व होइनन् । नत उनी प्रचुर व्यक्तित्वका धनी हुन् । एउटा अध्येता हुन् । पदीय आंकाक्षा नभएका, नेतृत्वको खुबी नभएका तर क्रान्तिका लागि एकनिष्ठ भइ लाग्ने योद्धा हुन् । उनकोे कमजोरी परिश्थितिसंग घुलमिल हुन नसक्नु हो । प्रचण्ड परिश्थितिसंग आवश्यकता भन्दा बढी घुलमिल भइदिन्छन् । माओवादीभित्रका यि दुई शीर्ष नेताका विपरित स्वभाव आफैंमा समस्या हुन् ।

निष्कर्ष

कांग्रेसप्रति मोह हुनुपर्ने कारण छैन । कांग्रेस गुणी हुन्थ्यो भने देशको यो हरिविजोग हुंदैनथ्यो । तर, कांग्रेसबाट सिक्नैपर्ने कुरापनि छन् । कांग्रेसका संस्थापक मध्ये गणेशमान सिंह,सुवर्ण शमशेर र कृष्णप्रसाद भट्टराई जीबनको उत्तराद्र्धमा कांग्रेसको रुख मुनि थिएनन् । कसैलाई विपीले अठ्यादिए । कसैलाई जिपी सिद्धाइदिए राजनीतिकरुपमा । तर, कांग्रेसभित्र उनीहरु सिद्धिएनन् । अहिलेपनि जीबनको उत्तरार्धमा कांग्रेस होइनौं भन्ने सिंह, राणा र भट्टराईलाई व्यानरमा कांग्रेसले राखेको छ । भट्टराई कांग्रेस छाडेर बांडेगाऊ बस्थे । कांग्रेसले लिएको नीतिको उछितो काढ्थे । तर, उनको फोटो कांग्रेसका सभामा राखिएकै हुन्थ्यो । वर्तमानलाई होइन, विगतलाई गरिएको सम्मान हो यो ।

मोहन बैद्यका बचेराहरु अहिले लाखापाखा लागेका छन् । बैद्य बचेरासंग बस्न नसक्ने बचेराहरुले बैद्यसंग भविश्य नदेख्ने समस्या आइलागेको छ । बैद्यसंग हुंदा रोटिरोजीको समस्या पर्न थालेको कतिपय नेताहरु खुलेरै बताउछन् । सायद, अब बैद्य बालाई जडसुत्रवादी, एकमानावादी, शास्त्रीय, अव्यवहारिक यस्तै यस्तै शब्द बर्साइने छ । बैद्यमाथि शब्द प्रहार अवसरवाद हो । बैद्य बाको बिजोग हुनु भनेको माओवादीको रहेपहेको साखपनि गिर्नु हो । निष्ठावान नेताको बिजोगले अवसरवादलाई दर्शाउछ । त्यसैले एकता गर्दैगर्दा बैद्य बाको बिजोग नबनाउ । उनलाई माओवादी आन्दोलनको सम्मानित नेताको रुपमा दर्ज गर । चाहे उनी संगै नआउन् ।